Ushak ve Oushak: Adların Farkı

Uşak halıları dünyada tanınır, ancak yabancı dillerde Uşak adı farklı biçimlerde yazılır. En sık karşılaşılan iki yazım "Ushak" ve "Oushak"tır. Bu sayfada iki adın nereden geldiğini, uluslararası pazarda nasıl kullanıldığını ve yurt dışından Uşak halısı arayanların nelere dikkat etmesi gerektiğini anlatıyoruz.

Aynı şehrin farklı yazımları

Türkçedeki "ş" harfi pek çok dilde bulunmaz. Bu yüzden Uşak adı yabancı dillere farklı yollarla aktarılmıştır:

• Ushak: "ş" sesinin İngilizcedeki "sh" harf grubuyla karşılandığı yazımdır. Müze kataloglarında ve sanat tarihi yayınlarında sık kullanılır.
• Oushak: "u" sesinin "ou" harf grubuyla yazıldığı, bazı Avrupa dillerinin yazım alışkanlıklarına yakın bir yazımdır. Özellikle halı ticaretinde ve iç mimarlık dünyasında yaygındır.
• Usak: Türkçe karakterlerin kullanılamadığı durumlarda görülen sade yazımdır.

Bu yazımların hepsi aynı şehri, yani Batı Anadolu'daki Uşak'ı anlatır. Dolayısıyla kelime olarak aralarında bir anlam farkı yoktur. Fark, bu adların zamanla kazandığı kullanımlardadır.

Sanat tarihinde "Ushak"

Sanat tarihi literatüründe ve müze koleksiyonlarında Uşak'a atfedilen tarihî halılar çoğunlukla "Ushak" adıyla ve tipleriyle birlikte anılır. Coğrafi işaret belgesinde de tanımlanan madalyonlu ve yıldızlı Uşak halıları, İngilizce yayınlarda bu adla sınıflandırılan başlıca gruplardandır. Bu tiplerin özelliklerini desenler ve tarihî tipler sayfasında anlattık.

Pazarda "Oushak": bir yer adı mı, bir üslup mu?

Uluslararası halı ve dekorasyon pazarında "Oushak" adı zamanla bir üslubun adı gibi kullanılmaya başlanmıştır. Bu kullanımda "Oushak" denince çoğu zaman yumuşak ve soluk tonlu renkler, geniş ve ferah desenler ve sıcak bir genel görünüm akla gelir.

Bu üslupta halılar Uşak dışındaki yerlerde, hatta farklı ülkelerde de dokunabilir ve "Oushak" ya da "Oushak style" adıyla satılabilir. Uluslararası katalog ve satış sitelerinde bu iki kullanım çoğu zaman yan yana görülür. Bu durum kendi başına bir aldatma olmayabilir; ad, bir yerden çok bir görünümü anlatmak için kullanılıyor olabilir. Ancak alıcı açısından önemli sonucu şudur: "Oushak" diye tanıtılan bir halının Uşak'ta dokunduğu varsayılmamalıdır.

Uşak'ta dokunmuş halıyı nasıl anlarsınız?

Türkiye'de "Uşak Halısı", TÜRKPATENT tarafından 152 numarayla tescil edilmiş bir coğrafi işarettir. Mahreç işareti türündeki bu tescilde coğrafi sınır Uşak olarak belirlenmiş, halının düğüm tarzı, ilmek sıklığı, hav yüksekliği, malzemesi, boyaları ve motifleri tanımlanmıştır. Belgede kullanım biçimi "markalama" olarak gösterilir. Tescilin ayrıntıları ana sayfada, teknik özellikler el dokuma Uşak halısı sayfasında yer alır.

Bir satıcı halının Uşak'ta dokunduğunu söylüyorsa, bunun neye dayandığını sormak ve halının coğrafi işaret kapsamında olup olmadığını öğrenmek yerinde olur.

Yurt dışından alıcıların bilmesi gerekenler

Yurt dışından Uşak halısı arayan ya da Türkiye'yi ziyaret ederken halı almayı düşünen alıcılar için birkaç öneri:

• Dokunduğu yeri açıkça sorun. "Oushak" ya da "Ushak style" ifadeleri bir yer bilgisi değildir. "Bu halı nerede dokundu?" sorusunun cevabını yazılı olarak isteyin.
• Yapım tekniğini sorun. Halının el ile düğümlenmiş (hand-knotted) mi, yoksa tabanca ile tutturulmuş (hand-tufted) ya da makinede dokunmuş mu olduğunu öğrenin. Bu farklar halının yapısını ve ömrünü doğrudan etkiler.
• Malzemeyi ve boyaları sorun. Hav, çözgü ve atkıda hangi malzemenin kullanıldığını ve boyaların kök boya mı sentetik boya mı olduğunu öğrenin.
• Belge isteyin. Satın aldığınız halının özelliklerini ve dokunduğu yeri gösteren bir fatura ya da belge isteyin.
• Eski halılarda yasal kısıtlamalara dikkat edin. Türkiye'de belirli niteliklerdeki eski eserlerin yurt dışına çıkarılması, 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu kapsamında kısıtlamalara tabidir. Eski bir halı alıyorsanız, yurt dışına çıkarılıp çıkarılamayacağını ve hangi belgelerin gerektiğini satın almadan önce resmî kurumlardan öğrenin. Eski halıların değerlendirilmesi için eski ve antika Uşak halısı sayfasına bakabilirsiniz.

Ad, kalite hakkında bir şey söyler mi?

Ne "Ushak" ne de "Oushak" adı tek başına bir halının kalitesi, yaşı ya da yapım tekniği hakkında bilgi verir. Aynı adla anılan halılar arasında el ile düğümlenmiş, uzun yıllar kullanılabilecek parçalar da bulunabilir; daha kısa ömürlü, farklı tekniklerle üretilmiş halılar da. Bir halıyı değerlendirirken adına değil, yapısına bakmak gerekir: düğüm tipi, ilmek sıklığı, hav, çözgü ve atkı malzemesi, boyalar ve işçilik.

Bu nedenle yabancı bir katalogda ya da satış sitesinde "Oushak" yazısını gördüğünüzde, bunu bir başlangıç noktası olarak kabul edin. Ardından yukarıdaki soruları sorarak halının gerçekte ne olduğunu öğrenin. El dokumanın nasıl anlaşılacağı konusundaki ipuçları bu değerlendirmede işinize yarayacaktır.

Kısa sözlük

Diğer sorular için sık sorulan sorular sayfasına göz atabilirsiniz.

Kaynak: TÜRKPATENT, Uşak Halısı coğrafi işaret belgesi, tescil no 152 (PDF)