Uşak HalısıEl Dokuma Uşak Halısı Nasıl Anlaşılır?
El dokuma bir halı, tezgâhta tek tek elle bağlanan düğümlerden oluşur. Bir halının değerini belirleyen en önemli özelliklerden biri de budur. Bu sayfada el dokuma Uşak halısını tanımaya yardımcı olacak noktaları, coğrafi işaret belgesinde tanımlanan teknik özellikleri ve makine halısıyla arasındaki farkları bulacaksınız.
Düğüm: Türk düğümü
Uşak halısının coğrafi işaret belgesinde düğüm tarzı "Türk Düğümü (Uşak Çift Düğüm)" olarak belirtilir. Belgeye göre Türk düğümü simetriktir: Halıdaki düğüm sırasını oluşturan her düğüm, yan yana iki bağımsız çözgü ipliğinin arasından geçirilir ve bu iki çözgüye bağlanır. Belgede dokuma sırasında, halının boyutlarına göre uzunlukları değişen demir tezgâhlar kullanıldığı da belirtilir.
Belge ilmek sıklığını da tanımlar. Desimetrekarede, yani 10×10 cm'lik bir alanda 675 ile 2000 arasında ilmek bulunur; kalite "25×40 ile 25×50 arası" olarak gösterilir. Hav yüksekliği 5 ile 7 mm arasındadır. Belgeye göre ilmek, atkı ve çözgüde kullanılan hammaddenin ağırlığı ve büküm şekli, desimetrekareye atılacak düğüm sayısına göre ayarlanır.
Bir halının el dokuma olduğu nasıl anlaşılır?
Arka yüze bakın
El dokuma halıyı tanımanın en kolay yolu arkasına bakmaktır. El dokumada düğümler arka yüzde tek tek görülür ve desen arkada da ön yüz kadar net okunur. Düğümler elle bağlandığı için en düzgün halıda bile küçük farklılıklar görülür. Makine halısının arkası ise genellikle kusursuz bir ızgara düzenindedir; bazı makine halılarının arkası astar ya da kaplama ile örtülüdür.
Saçaklara ve kenarlara bakın
El dokuma halıda saçaklar, halının iskeletini oluşturan çözgü ipliklerinin uçlarıdır; yani halıdan ayrı bir parça değildir. Makine halılarında saçak çoğu zaman sonradan dikilir. Yan kenarlar da el dokumada genellikle iplikle sarılarak bitirilir.
Küçük düzensizlikleri kusur saymayın
Elle dokunan bir halıda desenin iki yarısı birebir aynı olmayabilir, kenar çizgisi hafifçe dalgalanabilir. Farklı boya partilerinden gelen yünler zeminde yatay ton geçişleri oluşturabilir. Bu tür farklılıklar el işçiliğinin doğal izleridir.
Yün ve iplik
Belgeye göre Uşak halısında kullanılan iplik iki yöntemle hazırlanır:
- El eğirmesi iplik: Çıkrık, iğ ve kirman gibi eğirme ve bükme aletleriyle yapılan ilmek, çözgü ve atkı ipliği.
- Yarı kamgarn iplik: Kirman ipi (el ipi) tekniğinde yapılan ilmek, çözgü ve atkı ipliği.
Belgede hammadde yüzde yüz yün olarak tanımlanır; elyaf uzunluğu 10 cm, kalınlığı 30 mikron olarak verilir. Yarı kamgarn yönteminde yün liflerinin temizlenmesi için birkaç kez işlemden geçirildiği, en az 10–11 cm uzunluğundaki liflerin birbirine paralel taranarak "tops" haline getirildiği ve bu topslardan düzgün ve sağlam iplik elde edildiği anlatılır. Belgeye göre temiz iplik boyayı daha kolay alır.
Çözgü ve atkıda yünün yanı sıra pamuk da kullanılabilir. Belgede metrekare başına ilmek için 5.000–8.000 gram; çözgü için yünde 800–1.500, pamukta 900–1.700 gram; atkı için yünde 250–500, pamukta 300–700 gram malzeme sarfiyatı verilir.
Boya: kök boya ve sentetik boya
Belgede Uşak halısının ipliklerinde iki tür boya kullanıldığı belirtilir:
- Kök boya: Doğal sabunlarla yıkanan ipliğe krem tartar ve şap verilerek bir gün bekletilir; ardından iplik bir gün boyunca bitki özlü boyalarla boyanır.
- Metal kompleks boya: Doğal sabunlarla yıkanan ipliğe boya maddesi ve asetik asit verilerek iplik boyanır; süreç yaklaşık iki saat sürer. Metal kompleks boyalar sentetik boyarmaddeler grubundandır.
Belgeye göre her iki boyanın ortak özelliği, insan vücuduna zarar vermeyen ve kanserojen madde içermeyen boyalar olmalarıdır. Yani Uşak halısı tanımında hem kök boyaya hem de bu tanıma uyan sentetik boyaya yer verilmiştir. Bir halının hangi boyayla boyandığını yalnızca bakarak kesin söylemek kolay değildir; doğru bilgi için satıcıdan yazılı açıklama istemek en sağlıklı yoldur.
Makine halısından farkı
| Özellik | El dokuma halı | Makine halısı |
|---|---|---|
| Yapım | Düğümler tezgâhta tek tek elle bağlanır. | Hav iplikleri makinede dokumanın içine yerleştirilir. |
| Arka yüz | Düğümler ve desen görünür. | Düzenli bir ızgara; bazen astar ya da kaplama. |
| Saçak | Çözgü ipliklerinin devamıdır. | Çoğunlukla sonradan dikilir. |
| Desen | Küçük düzensizlikler olabilir. | Birebir aynı şekilde tekrar eder. |
| Onarım | Usta elinde düğüm düğüm onarılabilir. | Onarım imkânı sınırlıdır. |
Satın alırken sorulacaklar
- Hav, çözgü ve atkıda hangi malzeme kullanıldı?
- Düğüm tipi ve desimetrekaredeki ilmek sayısı nedir?
- Kök boya mı, sentetik boya mı kullanıldı?
- Halı coğrafi işaret kapsamında mı? Belgede kullanım biçimi "markalama" olarak belirtilmiştir.
Uşak halısının desen özellikleri için desenler ve tarihî tipler sayfasına göz atabilirsiniz.
Kaynak: TÜRKPATENT, Uşak Halısı coğrafi işaret belgesi, tescil no 152 (PDF)