Uşak Kilimi

Uşak denince ilk akla halı gelse de Anadolu'nun pek çok yöresinde olduğu gibi Uşak ve çevresinde de düz dokumaların uzun bir geçmişi vardır. Kilim, halıya göre daha ince ve hafif, desenleriyle güçlü bir dokumadır. Bu sayfada kilimin nasıl yapıldığını, halıdan farkını ve evde nerelerde kullanılabileceğini anlatıyoruz.

Kilim nedir?

Kilim, havsız bir düz dokumadır. Tezgâha gerilen çözgü iplikleri arasından renkli atkı iplikleri geçirilir ve atkılar sıkıca vurularak çözgüyü tamamen örter. Desen, atkıların renk değiştirdiği yerlerde ortaya çıkar. Halıda olduğu gibi düğüm atılmaz ve yüzeyde hav bulunmaz. Bu yüzden kilim için "atkı yüzlü düz dokuma" tanımı da kullanılır.

Kilimde her renkteki atkı ipliği, o rengin bittiği yerde geri döner. İki farklı rengin buluştuğu dikey sınırlarda küçük aralıklar oluşabilir. Bu aralıkları bırakan dokumalara ilişiksiz ya da yarıklı kilim, iki rengin atkılarını ortak bir çözgüde birleştiren dokumalara ilikli kilim denir. Bu teknik özellik kilim desenlerinin çoğunlukla geometrik olmasını da açıklar: Çapraz çizgiler, baklavalar, üçgenler ve basamaklı kenarlar düz dokuma tekniğine çok uygundur.

Uşak ve çevresinde düz dokuma

Anadolu'da kilim, köy ve yayla hayatının bir parçası olarak gelişmiştir. Evde yaygı, örtü ve perde; göçte heybe, çuval ve yük örtüsü olarak kullanılmıştır. Uşak ve çevresinde de halıcılığın yanında kilim ve cicim gibi düz dokumalar yapılmıştır.

Kilimlerin renk ve motif özellikleri köyden köye, dokuyandan dokuyana değişebilir. Bu yüzden belirli bir kilimin hangi yöreye ait olduğunu söylemek çoğu zaman uzman bilgisi gerektirir. Bu sitede Uşak halısı için TÜRKPATENT coğrafi işaret belgesine dayandık; kilim için ise yöreye özgü teknik ölçüler vermiyor, düz dokumanın genel özelliklerini anlatıyoruz.

Kilim ile halı arasındaki farklar

• Yapı: Halıda her ilmek çözgüye düğümlenir ve kesilerek hav oluşturulur. Kilimde düğüm ve hav yoktur; desen atkı iplikleriyle oluşturulur.
• Kalınlık ve ağırlık: Kilim halıya göre çok daha ince ve hafiftir. Kolayca katlanır, taşınır ve saklanır.
• İki yüz: Pek çok kilimin ön ve arka yüzü birbirine çok benzer; gerektiğinde ters çevrilerek kullanılabilir.
• Desen: Halıda düğüm sayesinde eğri çizgiler, çiçekler ve ince ayrıntılar işlenebilir. Kilimde teknik nedeniyle geometrik desenler öne çıkar.
• Yumuşaklık ve yalıtım: Halının havı ayak altında yumuşaklık ve ısı yalıtımı sağlar. Kilim daha serin ve serttir; yaz aylarında ya da ince bir yaygı olarak tercih edilir.
• Dokuma süresi: Aynı ölçüdeki bir halıya göre kilim genellikle daha kısa sürede dokunur. Yine de süre, kilimin sıklığına ve desenin zorluğuna göre çok değişir.

Diğer düz dokumalar: cicim, zili, sumak

Anadolu'da kilimin yanında başka düz dokuma teknikleri de vardır. Cicimde desen, zemin dokumasının üzerine ek renkli ipliklerle işlenir. Zili ve sumak tekniklerinde ise renkli iplikler çözgülere sarılarak yüzeyde örgü görünümlü, daha kalın bir doku elde edilir. Bu dokumalar günlük dilde zaman zaman "kilim" adıyla anılsa da teknikleri farklıdır.

Kullanım alanları

• Yer yaygısı: Salon, koridor ve yatak odasında kullanılabilir. Hafif olduğu için yaz aylarında halının yerine serilebilir.
• Duvar süsü: Güçlü desenleri sayesinde duvara asılarak sergilenebilir. Asarken ağırlığın tek noktaya binmemesi için üst kenara bez bir şerit dikip kilimi bir çıta yardımıyla asmak iyi bir yoldur.
• Örtü: Sedir, divan, kanepe, sandık ve masa örtüsü olarak kullanılabilir.
• Yastık ve minder: Kilim parçaları yastık, minder ve puf kılıfı olarak değerlendirilebilir.

Kilim seçerken ve bakarken

El dokuma kilimde desen ön ve arka yüzde benzer şekilde görünür. Baskılı ya da makinede üretilmiş kilim görünümlü ürünlerde arka yüz çoğu zaman farklıdır. Kenarların düzgün sarılmış, saçakların sağlam olmasına dikkat edin.

Kilim hafif olduğu için düz zeminlerde kayabilir; altına kaydırmaz bir ped koymak hem güvenliği artırır hem de kilimi korur. Tozunu almak için kilimi ara sıra ters yüzünden hafifçe silkeleyebilir ya da düşük güçte süpürebilirsiniz; döner fırçalı başlıklar atkı ipliklerini yıpratabilir. Yünlü kilimlerin yıkanması için profesyonel halı yıkamacıları tercih edilmelidir. Güneş gören yerlerde kilimi ara sıra döndürmek, renklerin eşit biçimde solmasını sağlar.

Uşak'ın düğümlü halı geleneğini merak ediyorsanız el dokuma Uşak halısı ve desenler sayfalarına göz atabilirsiniz.