Uşak Halısı Desenleri ve Tarihî Tipler

Uşak halısının coğrafi işaret belgesine göre halının en büyük ayırt edici özelliği üzerindeki motiflerdir. Bu sayfada belgede tanımlanan iki ana tipi, madalyonlu ve yıldızlı Uşak halılarını; bu halılarda kullanılan renk ve motifleri ve Anadolu halılarının Avrupa resim sanatındaki yerini anlatıyoruz.

Madalyonlu Uşak halıları

Belgede madalyonlu Uşak halıları, Uşak halılarının daha önemli grubu olarak tanımlanır. Bu halılar 16. yüzyıldan 18. yüzyıl ortalarına kadar dokunmaya devam etmiş, 18. yüzyılda da gelişmiş ve boyu 10 metreye varan örnekleri yapılmıştır. Belgeye göre geometrik motiflerin yerini bitkisel motifler ve bu grup için karakteristik olan madalyon almıştır; madalyon şekli Türk halılarında ilk kez 16. yüzyılda kullanılmaya başlanmıştır.

Kompozisyon, orta eksende yuvarlak, yanlarda ise sivri dilimli madalyonların sıralanmasından oluşur. Belgedeki ifadeyle bu düzen sonsuzluğa işaret eder: Halı, sonsuza kadar uzayan bir madalyon dizisinden kesilmiş bir parça gibi tasarlanmıştır. Madalyonlar kimi örneklerde oval, kimi örneklerde yuvarlak olsa da sıralanış düzeni değişmez. On metreye varan halılarda büyük orta madalyonun altında ve üstünde birer, yanlarda ise ikişer kesik madalyon görülür.

Belgeye göre madalyonlu Uşakların en iyi örnekleri, sarı çiçeklerle doldurulmuş lacivert zemin üzerine koyu kırmızı ve mavi madalyonlu olanlardır. Kırmızı zeminli olanlar daha zengindir ve madalyonları hep laciverttir.

Yıldızlı Uşak halıları

Yıldızlı Uşaklar sayıca daha küçük bir gruptur. Belgeye göre bu halılarda sekiz köşeli yıldız biçimli madalyonlar ile küçük baklava biçimindeki madalyonlar, kaydırılmış eksenler üzerinde sırayla tekrarlanır. Bunlar orta boy halılardır; dört metreden uzun olanları azdır.

Belgede bu halıların zemini kırmızı olarak tarif edilir; sekiz köşeli yıldız madalyonlar ve küçük baklavalar bu zemin üzerinde koyu mavi lekeler oluşturur. Renklerin yer değiştirdiği, zeminin mavi ve madalyonların kırmızı olduğu örneklerden de söz edilir. Yıldızlı Uşaklarda halının ortası belirtilmez; desenin sonsuz bir örneğe bağlı olduğu bu halılarda daha da açık biçimde görülür.

Madalyonların içi sarı ve kırmızı palmetler ve çifte rumilerle doldurulur; zemin köşeli dallar ve çok renkli çiçeklerle bezenir.

Renkler

Belgeye göre Uşak halılarında hâkim renkler kırmızı, lacivert ve parlak sarıdır. İkinci derecede yeşil ve mavi kullanılır; konturlarda, yani desenin çevre çizgilerinde siyah görülür. Belgedeki ifadeyle üç asıl ve iki yardımcı renkle zengin dekorlar meydana gelir.

Motifler

• Madalyon: Halının ekseni üzerinde sıralanan büyük, kapalı süsleme alanı. Madalyonlu Uşaklarda yuvarlak, oval ya da sivri dilimli olabilir.
• Sekiz köşeli yıldız: Yıldızlı Uşaklara adını veren, iç içe geçmiş köşelerden oluşan madalyon biçimi.
• Baklava: Yıldızlarla sırayla tekrarlanan küçük, eşkenar dörtgen biçimli madalyon.
• Palmet: Yelpaze biçiminde açılan, stilize bir bitki motifi.
• Rumi: Kıvrımlı, yaprak ya da kanat biçimli stilize bir motif. Belgede madalyonların içinin "çifte rumilerle" doldurulduğu belirtilir.
• Köşeli dallar ve çiçekler: Zemini dolduran, geometrik çizgilerle verilmiş bitkisel süslemeler.

Avrupa resim sanatında Anadolu halıları

15. ve 16. yüzyıllarda Avrupa'ya ulaşan Anadolu halıları, dönemin ressamlarının tablolarında sıkça yer aldı. Halılar resimlerde kutsal figürlerin ayakları altında, portrelerde masa örtüsü olarak ya da pencerelerden ve balkonlardan sarkıtılmış halde görülür. Bu tablolar, erken dönem halıların nasıl göründüğünü ve Avrupa'da ne kadar değer gördüğünü anlamak için sanat tarihçilerine önemli bir kaynak olmuştur.

Sanat tarihinde bazı Anadolu halısı tipleri, onları resmeden ressamların adlarıyla anılır. Bu adlar ressamların kendileri tarafından değil, çok daha sonra halı araştırmacıları tarafından verilmiştir:

• Lotto halıları: Adını Venedikli ressam Lorenzo Lotto'dan alır. Genellikle kırmızı zemin üzerinde sarı renkli, dantel gibi geometrik bir arabesk ağı taşırlar. Sanat tarihinde çoğunlukla Batı Anadolu'ya, Uşak bölgesine bağlanırlar.
• Holbein halıları: Adını Alman ressam Genç Hans Holbein'dan alır. Küçük ve büyük desenli olarak gruplandırılan bu halılar da Batı Anadolu'ya bağlanır.

Madalyonlu ve yıldızlı Uşak halılarının örnekleri de bugün Avrupa ve Amerika'daki müze koleksiyonlarında bulunur. Bir tablodaki ya da koleksiyondaki halının tam olarak nerede dokunduğu konusunda uzmanlar zaman zaman farklı görüşler ileri sürebilir; bu yüzden bu tür eşleştirmeler genel bir yönelim olarak okunmalıdır.

Bugünün Uşak halısında desen

Coğrafi işaret belgesi, motif ve desen özelliklerini denetim kapsamında sayar. Yani Uşak halısı adını taşıyan bir halının, teknik özelliklerinin yanı sıra motif ve desen bakımından da bu geleneğe uygun olması beklenir. Teknik özellikler için el dokuma Uşak halısı sayfasına bakabilirsiniz.

Kaynak: TÜRKPATENT, Uşak Halısı coğrafi işaret belgesi, tescil no 152 (PDF)